Natuurwetenschappen en Technische wetenschappen

Binnen het systeem van de Verenigde Naties heeft Unesco een uniek mandaat in de domeinen van de natuurwetenschappen en heeft zij de opdracht de wetenschappelijke samenwerking over grenzen en disciplines heen uitdrukkelijk te bevorderen. Die samenwerking draagt bij tot oplossingen voor mondiale uitdagingen, zoals klimaatverandering en armoede, die noodzakelijk zijn voor de vredesopbouw.

Intergouvernementele Oceanografische Commissie (IOC)

De Intergouvernementele Oceanografische Commissie van Unesco is wereldwijd het belangrijkste orgaan voor de studie van de oceanen. Zij stimuleert internationale samenwerking en coördineert programma’s over marien onderzoek, over observatiesystemen en over capaciteitsontwikkeling om te komen tot een beter beheer van de oceanen, de natuurlijke rijkdommen die ze herbergen en de kustgebieden. Het ‘UNESCO/IOC Project Office for IODE (International Oceanographic Data and Information Exchange)’ in Oostende is één van de belangrijkste opleidingscentra van IOC.

IOC speelt een belangrijke rol met betrekking tot de realisatie van SDG 14, namelijk: “Behoud en maak duurzaam gebruik van de oceanen, de zeeën en de maritieme hulpbronnen”.

Vier doelstellingen staan centraal in beleid en werking van de IOC:

  • Het opvolgen van de gezondheid van de oceanen en kustgebieden
  • Het opzetten van waarschuwingssystemen voor tsunami's en andere mariene gevaren
  • Het beperken van de gevolgen van klimaatverandering
  • Het vergroten van de kennis over de oceanen

Om deze doelstellingen te realiseren heeft de IOC het International Oceanographic Data and Information Exchange (IODE) programma opgericht. In 2005 is het IOC Project Office for IODE geopend in Oostende.

Het projectkantoor is in de eerste plaats een opleidingscentrum voor data- en informatiebeheerders uit voornamelijk landen in ontwikkeling. Het geeft bijgevolg belangrijke impulsen aan de internationale samenwerking en aan het wetenschappelijk oceanografisch onderzoek.

Het kantoor legt zich eveneens toe op het ontwikkelen en het implementeren van nieuwe technologische toepassingen op het gebied van oceanografisch data- en informatiebeheer. Deze actie heeft onder andere gerealiseerd dat tsunamiwaarschuwingssystemen in verschillende delen van de wereld verfijnd zijn.

Als kenniscentrum is het projectkantoor een belangrijke aanwinst voor de Vlaamse wetenschappelijke gemeenschap en meer bepaald om de eigen kennis en activiteiten in een internationaal kader te ontwikkelen.

International Hydrological Programme (IHP)

Water is essentieel voor het leven op aarde en voor het functioneren van ecosystemen. Daarom is een weloverwogen, duurzaam beheer van zoetwaterbronnen van groot belang. Unesco heeft het Internationaal Hydrologisch Programma (IHP) opgericht om duurzaam waterbeheer wereldwijd te promoten, vanuit de overtuiging dat waterbeheer een cruciale factor is in de opbouw van vreedzame samenlevingen. Nationale IHP-comités dragen zorg voor de uitvoering van het IHP.

Aangezien België rond de waterproblematiek over verschillende gerenommeerde wetenschappers beschikt, hebben de Vlaamse Unesco Commissie en de Commission belge francophone et germanophone pour l’UNESCO in december 2012 het Belgisch Comité voor het Internationaal Hydrologisch Programma van Unesco (BE-IHP) gelanceerd. Dat Comité wil een breed draagvlak scheppen in België door zoveel mogelijk belanghebbenden te betrekken bij zijn werking.

Biosfeergebieden (Mens en Biosfeerprogramma)

Het Mens en Biosfeerprogramma ( Man and the Biosphere Programme, afgekort als MAB) is een wetenschapsprogramma van Unesco dat bijdraagt aan een evenwichtige relatie tussen mens en omgeving in gebieden die een belangrijke ecologische waarde hebben. Unesco biosfeergebieden vormen de kern van het programma en functioneren als Unesco’s proeftuinen voor duurzame ontwikkeling.

Meer dan 660 gebieden zijn momenteel erkend als Unesco biosfeergebieden. In deze gebieden staat het streven naar duurzame ontwikkeling centraal, waarbij alle lokale en regionale partijen betrokken zijn en werken vanuit een gezamenlijke visie. In deze proeftuinen zoekt men naar manieren om de mens met de natuur te laten samenleven: innovatieve methoden voor natuurbehoud en bescherming van biodiversiteit gaan hand in hand met sociaaleconomische ontwikkeling. Het programma vertaalt de principes van duurzame ontwikkeling naar een lokale context en maakt zo de verbinding tussen wetenschap, maatschappij en beleid.

Momenteel zijn er nog geen erkende biosfeergebieden in België. Het Unesco Trustfonds Wetenschappen ondersteunt biosfeergebieden in Zuid-Amerika als een hulpmiddel voor het beheer van kusten en eilanden in de zuidoostelijke Stille Oceaan regio. In november 2015 ondertekenden BELSPO en het MAB-secretariaat bij Unesco een ‘memorandum of understanding’ voor samenwerking. In een eerste fase richten de activiteiten zich vooral op Afrika. In dit kader startte in 2017 een nieuw onderzoeksconsortium (EVAMAB) in Afrika (Benin, Ethiopië, Tanzania en Oeganda) om de economische waarde van ecosysteemdiensten en -goederen in biosfeergebieden te evalueren.

Geoparken

Een Geopark is een gebied met geologisch erfgoed dat van internationaal belang is. Het beheer van Geoparken steunt op een holistisch concept van bescherming, educatie en duurzame ontwikkeling. Geoparken slagen erin om bescherming en duurzame ontwikkeling te combineren door lokale gemeenschappen bij het beheer te betrekken. Momenteel zijn er meer dan 125 Geoparken verspreid over meer dan 30 landen.

Geoparken gebruiken hun geologisch erfgoed, in combinatie met andere aspecten van het natuurlijk en cultureel erfgoed van het gebied, om het bewustzijn en het begrip te vergroten voor elementen zoals het duurzaam gebruik van natuurlijke rijkdommen en het beperken van de schade die natuurrampen kunnen aanrichten. Verder proberen Geoparken voorbeeldpraktijken te ontwikkelen rond het gebruik van hernieuwbare energie, de aanpassing aan de klimaatverandering en het stimuleren van duurzaam toerisme.

Unesco is sinds 2001 actief bij het Geoparken-programma betrokken. In 2004 is het ‘Global Network of National Geoparks’ opgericht. Het staat in voor internationale coördinatie en doet dienst als platform voor kennisuitwisseling. De lidstaten van Unesco keurden op 17 november 2015 tijdens de Algemene Conferentie het ontwerp van een nieuw kwaliteitslabel voor internationale streekerkenning goed, namelijk dat van ‘UNESCO Global Geoparks’. Deze beslissing drukt de erkenning uit van het belang van het duurzaam en geïntegreerd beheren van uitzonderlijke geologische sites.

Een eerste aanvraag voor erkenning als Geopark is gezamenlijk door de Vlaamse Unesco Commissie en de Commission belge francophone et germanophone pour l’UNESCO ingediend voor een gebied in de Famenne-Ardenne streek. Andere projecten zijn in de ontwikkelingsfase.

Het ‘L’Oréal-UNESCO For Women in Science’-programma (Vrouwen in de wetenschap)

Wereldwijd is slechts 30% van de wetenschappelijk onderzoekers vrouw. Daarom lanceerden Unesco en L'Oréal in 1998 het ‘For Women in Science’-programma om de belangrijke bijdrage van vrouwen in de wetenschappen te promoten. Het programma geeft prijzen aan excellente vrouwelijke wetenschappers en verleent beurzen aan jonge vrouwelijke onderzoekers, zowel op doctoraal als postdoctoraal niveau.

Het L'Oréal-Unesco ‘For Women in Science’-programma omvat drie onderdelen: het nationale en internationale beurzenprogramma, het International Rising Talents Programme en de Awards .

Sinds 2007 is er een nationaal luik van het ‘For Women in Science’-programma. Om de twee jaar worden beurzen ter waarde van 60 000 euro uitgereikt aan drie jonge beloftevolle vrouwelijke wetenschappers. De beurzen geven de getalenteerde wetenschapsters de kans om gedurende twee jaar te werken aan hun doctoraatsproject. De beurzen worden toegekend onder toezicht van het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek (FWO) en het Fonds de la Recherche Scientifique (F.R.S.-FNRS), die dan na verloop van tweede helft van het vierjarige traject financieren. De Vlaamse Unesco Commissie en haar zustercommissie de Commission belge francophone et germanophone werken nauw samen binnen het L’Oréal-UNESCO-programma.

Unesco Trustfonds Wetenschappen (FUST)

Om de samenwerking met Unesco te stroomlijnen, heeft Vlaanderen twee trustfondsen opgericht: het Vlaams Unesco Trustfonds Wetenschappen (FUST) en het Algemeen Trustfonds (FUT). Het FUST ondersteunt sinds 1999 de wetenschappelijke activiteiten van Unesco. Het wordt beheerd door het Departement Economie, Wetenschap en Innovatie (EWI), in samenspraak met Unesco.

De hiernavolgende domeinen komen in aanmerking voor projectondersteuning binnen het FUST: versterking van de kennis en van de capaciteit voor de bescherming en het duurzaam beheer van de oceanen en de kusten; preventieve maatregelen om de impact van natuurrampen te verminderen; versteviging van de ecologische wetenschappen; verbetering van de waterzekerheid.

Het FUST biedt in het bijzonder ondersteuning aan projecten en activiteiten die aansluiten bij de prioriteiten van de Intergouvernementele Oceanografische Commissie (IOC), van het Internationaal Hydrologisch Programma (IHP) en van het Mens en Biosfeerprogramma (MAB).

Het is de bedoeling om de impact van Vlaanderen te vergroten door expertise uit te dragen en door die te kaderen in de activiteiten van multilaterale organisaties. Binnen elke activiteit is een partnerschap voorzien, met een financiële inbreng vanuit de Vlaamse Gemeenschap, Unesco en partner(s).

Een stuurgroep stelt in gemeenschappelijk overleg de prioriteiten op, waarna Unesco op basis daarvan projectvoorstellen formuleert. Het departement Economie, Wetenschap en Innovatie legt de voorstellen voor aan de Vlaamse onderzoeksinstellingen, die kunnen intekenen op projecten waaraan ze ondersteuning willen verlenen, bij voorkeur in een netwerkverband.